Czy organizacja społeczna będzie mogła wkrótce zaskarżyć postanowienie o umorzeniu śledztwa lub dochodzenia?
Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego (UD390) przyznającej organizacji społecznej prawo do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego, powiązane wyłącznie ze złożeniem zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa. W stanie obecnym art. 306 § 1a k.p.k. przyznaje takie uprawnienie stronom oraz instytucji państwowej lub samorządowej, ale nie organizacji społecznej.
Możliwość wniesienia zaskarżenia przez organizację społeczną decyzji o umorzeniu postępowania przygotowawczego – tylko pod pewnymi warunkami? Rzecznik Praw Obywatelskich i Krajowa Rada Prokuratorów wnoszą zastrzeżenia
Projekt jest na etapie opiniowania i większość instytucji i organów nie zgłasza uwag do kierunków zmian, jednak pewne uwagi krytyczne zgłosili Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Krajowa Rada Prokuratorów.
Rozbieżność sprowadza się do metody: RPO i KRP domagają się wyraźnych ograniczeń ustawowych dotyczących:
– związku sprawy z celami statutowymi organizacji,
– uzyskaniem zgody pokrzywdzonego na skarżenie postanowienia i dostęp do akt w celu zapewnienia ochrona prywatności,
– rozszerzeniem wzorów pouczeń o informację o odpowiedzialności karnej z art. 107 ustawy o ochronie danych osobowych oraz art. 241 k.k.
Stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości: gravamen i zasada legalizmu wystarczająco chronią system przed nadużyciami
Tymczasem Ministerstwo uznaje, że istniejące mechanizmy — przede wszystkim wymóg gravamen z art. 425 § 3 k.p.k. oraz zasada legalizmu z art. 10 k.p.k. — wystarczają, by ograniczyć krąg uprawnionych i zapobiec nadużyciom bez dodatkowych zmian legislacyjnych.
Instytucja gravamen, na której MS opiera całą obronę projektu, to przesłanka dopuszczalności środka zaskarżenia warunkowana wykazaniem obiektywnego pokrzywdzenia rozstrzygnięciem i interesu w skarżeniu orzeczenia. To istotny argument potwierdzający stanowisko projektodawcy, choć nie usuwa do końca podniesionego przez KRP i RPO praktycznego problemu dostępu do akt na etapie przed oceną gravamenu.
Mianowicie gravamen bada się co prawda już na etapie badania dopuszczalności skargi, a zatem przez merytoryczną oceną zasadności środka zaskarżenia. Jednak przeglądanie akt następuje przed wniesieniem zażalenia. Owszem, prowadzący postępowanie może odmówić dostępu do akt uznając, że dana organizacja społeczna nie ma interesu w skarżeniu postanowienia, a zatem nie przysługuje jej prawo zapoznawania się z aktami. Organizacja nie posiadająca statusu strony nie może zaskarżyć zarządzenia o odmowie udostępnienia akt, ale może ponowić wniosek i jednak wykazać interes. Tymczasem 7-dniowy termin zawity na wniesienie zażalenia płynie nieubłaganie. Brak wcześniejszego dostępu do akt nie stanowi okoliczności uzasadniającej przywrócenie terminu do wniesienia zażalenia.
Jak organizacja społeczna może działać w praktyce w sytuacji umorzenia postępowania przygotowawczego?
– powinna w pierwszej kolejności we wniosku o udostępnienie akt wyczerpująco uzasadnić swój interes w skarżeniu postanowienia,
– w razie odmowy może złożyć zażalenie bez znajomości akt,
– uznanie braku gravamenu przy rozpoznawaniu wniosku o dostęp do akt, prawdopodobnie będzie konsekwentnie podstawą odmowy przyjęcia środka zaskarżenia, na które już z kolei będzie można wnieść zażalenie,
– uznanie zażalenia za zasadne i przyjęcia środka zaskarżenia od postanowienia o umorzeniu będzie oznaczało także uznanie istnienia gravamenu, co w konsekwencji powinno skutkować przyznanie dostępu do akt,
– po zapoznaniu się z aktami zażalenie można uzupełnić (o ile w międzyczasie nie zostanie już prawomocnie rozpoznane).
Tym samym organizacja społeczna nawet w razie wejścia w życie przepisów niezmienionych w stosunku do aktualnego projektu będzie miała możliwości działania, o ile rzeczywiście będzie miała interes w skarżeniu postanowienia o umorzeniu. W stosunku do organizacji społecznych interes ten odnosi się do działania w ramach jej celów statutowych.