Jedną z najczęstszych podstaw odpowiedzialności odszkodowawczej przewoźnika w międzynarodowym transporcie drogowym jest opóźnienie w dostawie przesyłki. Konwencja CMR przewiduje kilka przypadków, w których osoba uprawniona może dochodzić od przewoźnika odszkodowania. Należą do nich całkowite lub częściowe zaginięcie towaru, jego uszkodzenie oraz opóźnienie w dostawie. Trzeba przy tym podkreślić, że opóźnienie może nie tylko skutkować powstaniem szkody majątkowej niezależnej od stanu samej przesyłki, lecz również prowadzić do jej uszkodzenia lub utraty wartości. Dotyczy to w szczególności towarów łatwo psujących się, w przypadku których nieterminowa dostawa może skutkować pogorszeniem ich jakości, zepsuciem, a nawet całkowitą niezdatnością do dalszego wykorzystania.
1. Kiedy dochodzi do opóźnienia w dostawie w transporcie międzynarodowym i jak kształtuje się odpowiedzialność odszkodowawcza przewoźnika w związku z jej zaistnieniem
Jak określić opóźnienie w dostawie?
Zgodnie z art. 19 Konwencji CMR, opóźnienie w dostawie towaru przez przewoźnika, za które grozi odpowiedzialność odszkodowawcza, ma miejsce wtedy, gdy towar nie został dostarczony w uzgodnionym przez strony terminie. Czasem dostawy może być zarówno określony dzień, godzina czy przedział czasowy.
Odszkodowanie za opóźnienie w dostawie towaru przez przewoźnika bez wskazanego uprzednio konkretnego terminu dostawy
O opóźnieniu w dostawie będziemy również mówić, kiedy termin nie został uzgodniony, a sam przewóz trwał dłużej niż czas, jaki można słusznie przyznać starannemu przewoźnikowi w normalnych warunkach. W tym przypadku przy ocenie opóźnienia należy wziąć pod uwagę czas potrzebny na wykonanie przewozu w normalnych warunkach przez starannego przewoźnika. W doktrynie przyjmuje się także, że należy uwzględnić między innymi trasę, rodzaj przesyłki, obowiązkowe przerwy i czas pracy kierowcy, typowe warunki drogowe i pogodowe, odprawy celne oraz czas oczekiwania na ich przeprowadzenie.
Odszkodowanie za opóźnienie w dostawie w transporcie międzynarodowym, a brak wykazanej szkody
Poza zdefiniowaniem pojęcia opóźnienia w dostawie Konwencja CMR kształtuje również ramy odpowiedzialności przewoźnika. Zgodnie z art. 17 Konwencji CMR przewoźnik odpowiada za opóźnienie dostawy. Uszczegółowienie tej kwestii znajdziemy w art. 23 ust. 5 Konwencji CMR, który stanowi, że sam fakt opóźnienia nie wystarcza do uzyskania odszkodowania. Jeżeli opóźnienie nie spowodowało szkody, która została następnie wykazana to brak jest podstaw do zasądzenia odszkodowania. Ponadto odszkodowanie za opóźnienie nie może przekroczyć kwoty przewoźnego należnego za przewóz (wyjątkiem jest tutaj deklaracja specjalnego interesu w dostawie). Kwota przewoźnego stanowi zatem górną granicę, a nie automatycznie należną kwotę. Poszkodowany powinien wykazać faktyczną wysokość szkody dokumentami, w szczególności fakturami, notami obciążeniowymi, dokumentacją magazynową czy innymi dokumentami wskazującymi wysokość i zasadność szkody.
Odszkodowanie za umyślne spowodowanie szkody w transporcie międzynarodowym przez przewoźnika lub za szkody powstałe przez jego niedbalstwo
Kolejny wyjątek od powyższej zasady przewiduje art. 29 Konwencji CMR. Jeżeli szkoda powstała wskutek złego zamiaru przewoźnika albo jego niedbalstwa, które zgodnie z prawem sądu rozpoznającego sprawę jest traktowane na równi ze złym zamiarem (w polskiej praktyce może to w szczególności obejmować winę umyślną lub rażące niedbalstwo, przy czym kwalifikacja zależy od okoliczności konkretnej sprawy), przewoźnik traci możliwość powoływania się na ograniczenia swojej odpowiedzialności wynikające z art. 23 ust 5 Konwencji CMR. Mimo zaistnienia złego zamiaru czy niedbalstwa poszkodowany nadal musi jednak przede wszystkim wykazać wysokość szkody.
2. Pisemne zastrzeżenie w terminie jako podstawa dochodzenia odszkodowania
Wymogi formalne – zachowanie formy i terminu
W momencie, kiedy już doszło do opóźnienia szczególne znaczenie ma zachowanie odpowiedniej procedury i terminu. Istotny tutaj jest art. 30 ust. 3 Konwencji CMR. Jeżeli poszkodowany chce dochodzić odszkodowania za opóźnienie, powinien zgłosić przewoźnikowi pisemne zastrzeżenie (popularnie zwane reklamacją) w terminie 21 dni od dnia, w którym towar został oddany do dyspozycji odbiorcy. Jak to zrozumieć? Najlepiej na przykładzie:
Przykład
W momencie, kiedy strony umówiły się na dostawę towaru w poniedziałek 31 sierpnia 2026 r. o godzinie 12:00, a został on dostarczony w środę 2 września 2026 r. o godzinie 9:00. W pierwszej kolejności należy przygotować reklamację. Zazwyczaj na tym etapie nie znamy jeszcze wymiaru powstałej szkody. Praktyka znalazła na to sposób, ponieważ zazwyczaj najpierw wysyłana jest reklamacja, a potem w ślad za nią szczegółowe wyliczenia szkody lub sama nota obciążeniowa. Sama reklamacja powinna być sporządzona na piśmie i przesłana do przewoźnika pocztą tradycyjną. Istotne jest tutaj zachowanie terminu, który wynosi 21 dni od dnia oddania towaru do dyspozycji odbiorcy. W praktyce, przy dostarczeniu towaru 2 września 2026 r. termin ten będzie upływał 23 września 2026 r. Oznacza to, że reklamacja nadana na poczcie 23 września 2026 r. będzie spełniała warunki zachowania terminu. Istotne przy tym jest też to, by reklamacja została doręczona przewoźnikowi w formie pisemnej. W wyroku z 26 stycznia 2024 r. Sąd Najwyższy (II CSKP 1971/22) przyjął, że reklamacja przesłana tylko w formie dokumentowej (np. e-mail) nie spełnia wymogu pisemności i nie może zostać uznana za prawidłowo wniesioną reklamację.
3. Jak prawidłowo przygotować reklamację oraz notę za opóźnienie w transporcie międzynarodowym?
Co powinna zawierać dokumentacja potrzebna do złożenia reklamacji w transporcie międzynarodowym?
W celu prawidłowego i kompletnego przygotowania reklamacji za opóźnienie przewozu w transporcie międzynarodowym należy w pierwszej kolejności zgromadzić pełną dokumentację dotyczącą realizacji danego przewozu oraz okoliczności powstania szkody i opóźnienia. Dokumentacja powinna obejmować w szczególności list przewozowy CMR, zlecenie transportowe, korespondencję dotyczącą opóźnienia lub nieprawidłowości w realizacji przewozu oraz potwierdzenie rzeczywistego czasu przybycia pojazdu.
Jak wykazać szkodę powstałą przez opóźniony przewóz w transporcie międzynarodowym?
Należy również zabezpieczyć wszelkie dokumenty potwierdzające przyczynę powstania szkody, jej zakres oraz wysokość. W zależności od charakteru zdarzenia mogą to być w szczególności faktury, noty obciążeniowe, protokoły szkody lub utylizacji oraz inne dowody pozwalające na jednoznaczne wykazanie poniesionej straty. Po skompletowaniu dokumentacji należy dokonać jej weryfikacji pod kątem spójności, kompletności oraz związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem a dochodzoną kwotą. Dopiero na tej podstawie należy sporządzić ostateczne obciążenie przewoźnika (można to przedstawić w reklamacji lub nocie) zawierające opis stanu faktycznego, wskazanie podstawy roszczenia, określenie wysokości żądanej kwoty oraz wykaz dokumentów stanowiących załączniki.
4. Kara umowna za opóźnienie w dostawie w transporcie międzynarodowym – czy jest skuteczna?
Bardzo popularnym elementem zleceń transportowych jest wplatanie w ich treść rozmaitych kar umownych dotyczących chociażby zakazu podzlecania czy naruszenia obowiązków informacyjnych względem zleceniodawcy. W wielu zleceniach zauważam także kary umowne z tytułu opóźnienia w dostawie. Należy tutaj jednoznacznie wskazać, że art. 41 Konwencji CMR jednoznacznie wskazuje, że nieważna i pozbawiona mocy jest każda klauzula, która narusza postanowienia Konwencji CMR pośrednio lub bezpośrednio. W tym miejscu należy wrócić do art. 23 ust. 5 Konwencji CMR, który wskazuje, że zapłata odszkodowania wymaga udowodnienia szkody. W takiej sytuacji taka kara umowna w przewozie międzynarodowym podlegającym reżimowi Konwencji CMR będzie uważana za nieważną.
Uwaga na dowolne ustalanie obniżenia zapłaty za transport w transporcie międzynarodowym w sytuacji opóźnienia
Podobnie należy ocenić sytuację, w której nadawca, niezadowolony z opóźnienia, uzgadnia z pośrednikiem obniżenie należnego mu wynagrodzenia, mimo że nie wykazano powstania konkretnej szkody wynikającej z opóźnienia. Samo dokonanie takiego rozliczenia nie oznacza jeszcze, że jego wartość może zostać automatycznie przeniesiona na przewoźnika. Pośrednik dochodzący takiej kwoty od przewoźnika powinien wykazać, że rzeczywiście poniósł szkodę, pozostaje ona w normalnym związku z opóźnieniem oraz spełnione zostały przesłanki odpowiedzialności przewidziane w Konwencji CMR.
Pomoc prawna w problemach związanych z opóźnieniem w dostawie, dochodzeniem odszkodowań oraz egzekwowaniem przepisów Konwencji CMR – zapraszamy do współpracy z naszą kancelarią w Poznaniu
Sprawy związane z opóźnieniem w dostawie, dochodzeniem odszkodowań oraz egzekwowaniem przepisów Konwencji CMR wymagają nie tylko znajomości prawa międzynarodowego, ale też dogłębnego rozumienia realiów rynkowych branży TSL. Nasz zespół prawników oferuje dedykowaną obsługę prawną zarówno dla przewoźników i spedytorów, jak i dla zleceniodawców (nadawców oraz odbiorców towarów) – więcej tutaj: prawnik prawa transportowego w Filipiak Babicz Legal – obsługa prawna branży transportowej – Poznań, Warszawa.
Prawnicy Kancelarii Filipiak Babicz Legal w Poznaniu i Warszawie wspierają klientów m.in. w następującym zakresie:
● Prowadzenie sporów odszkodowawczych i roszczeń CMR: reprezentacja klientów na etapie polubownym oraz przed sądami w sprawach dotyczących odpowiedzialności za opóźnienie, uszkodzenie lub utratę towaru w transporcie międzynarodowym, a także w sporach o zapłatę przewoźnego.
● Przygotowanie i obsługa procedury reklamacyjnej: weryfikacja formalna oraz sporządzanie skutecznych, pisemnych reklamacji z zachowaniem rygorystycznego, 21-dniowego terminu, a także prawidłowe wyliczanie i dokumentowanie wysokości dochodzonej szkody.
● Audyt umów i zleceń transportowych: analiza zleceń spedycyjnych i transportowych pod kątem klauzul niedozwolonych – w tym weryfikacja zapisów dotyczących kar umownych za opóźnienie (pod kątem ich nieważności w świetle art. 41 CMR).
● Weryfikacja materiału dowodowego: pomoc w kompletowaniu oraz ocenie spójności dokumentów (listów przewozowych CMR, protokołów szkód, not obciążeniowych i dowodów rzeczywistej straty finansowej) niezbędnych do obrony przed roszczeniami lub ich skutecznego dochodzenia.
● Bieżące doradztwo prawne dla branży TSL: kompleksowe wsparcie w codziennej działalności firm transportowych i spedycyjnych, pomagające ograniczyć ryzyko prawne i finansowe w obrocie międzynarodowym.